Zula Pogorzelska
Dzięki uprzejmości Narodowego
Archiwum Cyfrowego




Zula (Zofia) Pogorzelska

Zadebiutowała w rosyjskim kabarecie, odbierając wcześniej edukację artystyczną w zakresie deklamacji, śpiewu i ruchu scenicznego na Krymie. W 1919 roku przeniosła się do Warszawy, gdzie z teatru Bagatela, szybko trafiła do, założonego przez Mariana Hemara, kabaretu Qui Pro Quo. Kolejną zawodową przystanią był teatr rewiowy Perskie Oko, kierowany przez Andrzeja Własta i Konrada Toma (Konrada Runowieckiego), prywatnie męża artystki. Dysponująca talentem komediowym wykreowała wyrazisty wizerunek sceniczny – była często porównywana z francuską Mistinguett (Jeanne Bourgeois), związaną z kabaretami Moulin Rouge i Folies Bergère. Uchodziła za uosobienie stylu oraz przedwojennego seksapilu, występowała jako modelka na pokazach mody. W 1926 roku zaprezentowała, po raz pierwszy na polskiej scenie, charlestona w rewii zatytułowanej Pod sukienką. Jako szansonistka o charakterystycznym lekko zachrypniętym głosie (skutek operacji strun głosowych) współpracowała z największą polską wytwórnią płytową w dwudziestoleciu międzywojennym – słynną Syrena Rekord. Do wylansowanych przez Pogorzelską szlagierów należały Spotkajmy się na Nowym Świecie czy To mi wystarczy oraz utwór Ja się boję sama spać, wzbudzający wówczas sensację. Zagrała kilka epizodycznych ról filmowych, m.in. w obrazach Niebezpieczny romans i Bezimienny bohater wyreżyserowanych przez Michała Waszyńskiego. Kostiumy sceniczne projektowała dla artystki malarka Maja Berezowska, także mieszkanka Kolonii Szare Domy. Z filmowej elity utrzymywała przyjacielskie relacje z Eugeniuszem Bodo. W 1934 roku przestała występować z powodu postępującej choroby kręgosłupa. Zmarła dwa lata później w sanatorium w Wilnie. Należała, obok Hanki Ordonówny i Miry Zimińskiej, do najpopularniejszych artystek przedwojennej stolicy.



Jacek (Jacques, Jack) Rotmil

Ukończył studia architektoniczne w Karlsruhe, gdzie po uzyskani dyplomu pracował krótko jako architekt wnętrz. Około 1918 roku nawiązał współpracę z berlińskim przemysłem filmowym – w stolicy Niemiec działał jako dekorator i scenograf w filmach oraz sztukach teatralnych, reżyserowanych m.in. przez Victora Jansona czy Wilhelma Thiele’go. W 1933 roku, po desygnowaniu Adolfa Hitlera na kanclerz Niemiec, ze względu na żydowskie pochodzenie wyemigrował do Polski.  Osiadł w Warszawie, ponadto zmienił wówczas imię na Jacek. Pierwszym polskim filmem były Dzieje grzechu w reżyserii Henryka Szaro, przy którym współpracował z pionierem polskiej scenografii Józefem Galewskim. Scenariusz do ekranizacji powieści Stefana Żeromskiego napisał Konrad Tom (Konrad Runowiecki), prywatnie mąż Zuli Pogorzelskiej, mieszkanki Szarych Domów. W 1934 roku założył spółkę dekoratorską ze Stefanem Norrisem, polskim architektem, absolwentem Politechniki Wiedeńskiej oraz stołecznej Szkoły Sztuk Pięknych. Do wybuchu II wojny światowej duet Rotmil & Norris, stworzył dekoracje i rekwizyty do znakomitej większości rodzimych produkcji filmowych, przy których Jacek Rotmil wielokrotnie pełnił funkcję kierownika artystycznego. W imponującej filmografii, obejmującej blisko 170 tytułów, znalazły się m.in.:

1933   Szpieg w masce, Prokurator Alicja Horn, Dzieje grzechu
1934   Młody las, Kocha, lubi, szanuje; Czarna perła
1935   Rapsodia Bałtyku, Panienka z poste restante, ABC miłości
1936   Wierna rzeka, Trędowata, Ada! To nie wypada
1937 Ordynat Michorowski, Halka, Dziewczęta z Nowolipek, Dybuk (w języku jidisz)
1938  Wrzos, Profesor Wilczur, Kobiety nad przepaścią
1939   Żołnierz królowej Madagaskaru, Doktór Murek, Sportowiec mimo woli

Tylko w 1936 roku spółka stworzyła dekoracje aż do 18 filmów. Współpracowała także z teatrami i kabaretami, a Rotmil był współtwórcą Stowarzyszenia Realizatorów i Techników Filmowych. W czasie okupacji przebywał w Warszawie. Wykształcenie architekta, z uprawnieniami budowlanymi, umożliwiło mu prowadzenie remontów kamienic zniszczonych podczas kampanii wrześniowej. Po aresztowaniu i osadzeniu w więzieniu, na Pawiaku zginął podczas masowych egzekucji w warszawskim getcie. Nazwisko Jacka Rotmila to synonim artystycznego kunsztu i scenicznejodwagi, a jego artystyczna, biografia, sama w sobie stanowi odrębny rozdział w historii polskiej kultury dwudziestolecia międzywojennego.


Jacek Rotmil
Paleograf. Słownik biograficzny
filmu polskiego 1896-1996,
Jerzy Maśnicki, Kamil Stepan,
Kraków 1996





Lech Niemojewski
Dzięki uprzejmości
Instytutu Sztuki
Państwowej Akademii Nauk
Fot. Benedykt Jerzy Dorys


Lech Niemojewski

Lech Niemojewski herbu Rola był synem pisarza Andrzeja Niemojewskiego. Otrzymał wszechstronne wykształcenie – rozpoczął edukację w Szkole Handlowej Zgromadzenia Kupców miasta Warszawy, kontynuował na Wydziale Matematycznym Wolnej Wszechnicy. Jako kierunek studiów wybrał architekturę, początkowo we Lwowie, a następnie Warszawie, równolegle kończąc grafikę w stołecznej Szkole Sztuk Pięknych. Zawodowe życie związał z Wydziałem Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie po raz pierwszy w historii uwzględniono w programie nauczania, nowoczesne sposoby kształtowania przestrzeni, propagowane przez Le Corbusiera. Kariera naukowa architekta przebiegła błyskawicznie – w 1929 obronił doktorat (Architektura i  złudzenia optyczne), w 1932 uzyskał habilitację (Konstruktywizm w architekturze), rok później został profesorem nadzwyczajnym. Kierował Zakładem Historii Architektury i Sztuki Nowożytnej, a jego misją – wspartą erudycją i artystycznym goût – okazała się promocja polskiej kultury poza granicami kraju. Pełnił funkcje komisarza państwowej ekspozycji, na wystawie światowej Sztuka i technika w życiu współczesnym, w Paryżu w 1937 roku oraz przewodniczącego komisji artystycznej, odpowiedzialnej za wnętrza transatlantykó: Piłsudski i Batory, określanych – ze względu na wystrój – mianem ambasadorów kultury polskiej. Zaprojektował m.in. dom malarza Tadeusza Pruszkowskiego w Kazimierzu Dolnym, jednakże działalność architektoniczną zdominowała publicystyka. Znaczący dorobek piśmienniczy świadczył o niespotykanej wręcz intuicji autora, pozwalającej mu szybko identyfikować nowe zjawiska i trendy w międzynarodowej architekturze. Około 1937 roku przeprowadził się na Saską Kępę, do domu przebudowanego przez awangardowy duet Bohdana Lacherta i Józefa Szanajcy, nazywanego potocznie domem Niemojewskiego (ul. Katowicka 7a). Podczas okupacji pozostał zaangażowany w nauczanie architektury w konspiracyjnych warunkach. W 1945 roku należał do Grupy Operacyjnej  Warszawa szacującej skalę zniszczeń stolicy. Na reaktywowanym po wojnie, stołecznym wydziale architektonicznym kierował katedrą Historii Sztuki i Architektury Średniowiecznej. W okresie 1947–48 był dziekanem uczelni. Pretekstem do zwolnienia oraz odebrania architektowi tytułu profesora okazała się książka Uczniowie Cieśli. Rozważania nad zawodem architekta, opublikowana w 1948 roku, niezgodna z socrealistyczną doktryną.







Ewa Szelburg-Zarembina

Wczesne lata życia pisarki związane były z Nałęczowem i Lublinem, a topografia dzieciństwa niejednokrotnie powracała później na kartach jej utworów. Autorka Idzie niebo ciemną nocą skończyła znane lubelskie gimnazjum Władysława Kunickiego, w latach 1918–1922 studiowała – jako jedna z niewielu kobiet – filologię polską i pedagogikę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (ostatecznie nie ukończywszy studiów z powodu konieczności zarobkowania). Debiutowała w 1922 roku na łamach tygodnika  Moje pisemko utworami dla dzieci, dwa lata później podjęła tematykę dla dorosłych wydając Legendy żołnierskie. Literaturę, przeznaczoną dla najmłodszych wykorzystywała w działalności pedagogicznej, początkowo prowadzonej z pierwszym mężem, dziennikarzem Jerzym Ostrowskim, a wkrótce drugim, polonistą Józefem Zarembą. Dzięki znajomości z Zofią Nałkowską weszła do literackiej społeczności Warszawy. Po zajęciu stolicy, w 1939 roku przeniosła się do Lwowa. Podczas ewakuacji straciła dziecko – ponad dwie dekady później, w 1965 roku, zainicjowała zbiórkę funduszy na szpital-pomnik, poświęcony pamięci najmłodszych, poległych w czasie II wojny światowej czyli warszawskie Centrum Zdrowia Dziecka. W okresie okupacji aktywnie działała w podziemiu oświatowym redagując konspiracyjny miesięcznik W świetle dnia oraz opracowując podręczniki  Na przyszłość. Po wojnie jej twórczość zyskała dużą popularność – publikacje Baśń o szklanej górze oraz Przez różową szybkę ilustrował Jan Marcin Szancer, a pisarka zasiadała w zarządzie Związku Zawodowego Literatów Polskich. W latach 1968–1976 pełniła funkcję pierwszego kanclerza Kapituły Orderu Uśmiechu – jedynego na świecie odznaczenia przyznawanego przez dzieci dorosłym. Przestała pisać na skutek pogarszającego się wzroku oraz problemów psychicznych – opiekunem ubezwłasnowolnionejpisarki został wówczas mąż Józef Zaremba. W ostatnim etapie twórczości wielokrotnie powracała do okresu dzieciństwa spędzonego w Nałęczowie, m.in. w autobiograficznej, pięciotomowej Rzece
kłamstwa.





Ewa Szelburg-Zarembina,
Dzięki uprzejmości
Narodowego Archiwum Cyfrowego



Zofia Rabcewicz
Fotograf: Franciszek Myszkowski.
Dzięki uprzejmości Biblioteki-Fonoteki
Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina


Zofia Rabcewicz

Absolwentka petersburskiego Konserwatorium Cesarskiego Towarzystwa Muzycznego, od 1884 roku uczennica rosyjskiego pianisty Antona Rubinsteina, którego Koncert d-moll wybrała na utwór dyplomowy, zdobywając wyróżnienie. W 1891 roku odbyła tournée po Rosji, Niemczech i Austrii, zbierając doskonałe recenzje. Żona Jerzego Rabcewicza (zm. 1930), inżyniera oraz tytularnego generała brygady Wojska Polskiego. Podczas I wojny światowej koncertowała sporadycznie, zazwyczaj charytatywnie. W 1918 roku zamieszkała w Warszawie, a jej stołeczny debiut cztery lata później okazał się wielkim sukcesem. W latach 1922–1928 uczyła w Konserwatorium Warszawskim i Szkole Umuzykalniającej Wysockich. Kunszt artystki doceniono, powierzając jej funkcję jurorki w Międzynarodowych Konkursach Pianistycznych im. Fryderyka Chopina w Warszawie (1927, 1932, 1937). Podczas okupacji, we własnym mieszkaniu przy ulicy Łowickiej, dała przeszło pięćdziesiąt konspiracyjnych koncertów. Dzięki pianistycznej wirtuozerii i doskonałej pamięci potrafiła wykonać – bez uprzedniego przygotowania – kilkadziesiąt utworów z repertuaru Fryderyka Chopina, Franciszka Schumanna, Ludwiga van Beethovena (sonaty), François’a Couperina, Jeana Philippe’a Rameau, Domenica Scarlattiego czy Wolfganga Amadeusza Mozarta. 25 sierpnia 1946 roku w Dusznikach Zdroju zainaugurowała pierwszy powojenny Międzynarodowy Festiwal Chopinowski. Rok później, w wieku 77 lat, zagrała Sonatę B-moll Fryderyka Chopina w Polskim Radiu – ostatni występ pianistki wypadł bezbłędnie, na falach eteru występowała bowiem od 1921 roku. Po wojnie nie mieszkała już w Kolonii Szare Domy, lecz w Milanówku.







Kazimierz Pieracki

Rodzina Pierackich posiadała długą tradycję niepodległościową. Dla uniknięcia represji, po powstaniu listopadowym osiedliła się w Galicji. Patriotyczny usus kontynuował Kazimierz Pieracki, żołnierz Legionów Polskich, a wcześniej współtwórca komitetu obchodów 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem (1910). Był absolwentem filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, po 1918 roku pracował jako nauczyciel języka polskiego i łaciny, a następnie dyrektor Państwowych Seminariów Nauczycielskich Męskich w Lublinie i Warszawie. Od 1928 roku pełnił funkcje publiczne w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – początkowo jako naczelnik Wydziału w Departamencie Szkolnictwa Średniego, później wiceminister (1931–1934) oraz dyrektor Departamentu Ogólnego, odpowiedzialnego za szkolnictwo powszechne, średnie i zawodowe.

Działalność w strukturach ministerialnych przypadła na lata reformy polskiego szkolnictwa, zwanej reformą jędrzejewiczowską (od nazwiska ministra edukacji Janusza Jędrzejewicza). Określała ona zasady organizacji szkolnictwa podstawowego i ponadpodstawowego oraz podstawę programową. Ustawowa przemiana zaowocowała siecią nowocześnie zaprojektowanych szkół. Gęstniejącą infrastrukturę wspierało Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych, którego współzałożycielem i wiceprezesem był Kazimierz Pieracki.

Piastował on ponadto funkcje prezesa Towarzystwa Oświaty Zawodowej, dyrektora Państwowego Wydawnictwa Książek Szkolnych oraz kierownika sekcji szkół zawodowych, w ramach Wydziału Oświaty i Kultury zarządu miasta Warszawy. Podczas okupacji był zaangażowany w tajne nauczanie oraz działania Komisji Oświecenia Publicznego, aktywnej na terenie dawnych województw kieleckiego i krakowskiego oraz Rzeszowszczyzny. W 1940 roku został aresztowany oraz poddany torturom, do 1941 roku więziony na Pawiaku. Zamordowany w lutym 1941 roku w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.  

Kazimierz Pieracki
Dzięki uprzejmości Narodowego
Archiwum Cyfrowego








Maja Berezowska
Dzięki uprzejmości salonu
dzieł sztuki Connaisseur Kraków


Maja (Maria) Berezowska

Edukację artystyczną rozpoczęła w 1908 roku w prywatnej szkole plastycznej w Petersburgu. Kolejnym etapem kształcenia były uczelnie artystyczne w Krakowie oraz Monachium. Znakiem rozpoznawczym twórczości Berezowskiej stały się rysunki o miękkiej linii poprowadzonej wyraźnym konturem oraz tematyka balansująca pomiędzy subtelną liryką a erotyką. Jednak jej artystyczne oeuvre obejmowało kilka różnych dyscyplin sztuk plastycznych. Rozpoczęła działalność – posługując się pseudonimem „Ditto” – rysunkami i karykaturami dla popularnych satyrycznych tygodników: „Cyrulika Warszawskiego”, „Szpilek” oraz „Szczutka”, publikując jednocześnie w takich pismach jak „Teatr”, „Nowa Kultura” i „Przekrój”. Po 1919 roku związała swoją działalność artystyczną ze sceną. Projektowała oprawy plastyczne spektakli lwowskiego kabaretu „Czwórka” oraz kostiumy filmowe, w których pojawiały się na planie Hanka Ordonówna oraz Zula Pogorzelska, także lokatorka Kolonii Szare Domy. W 1933 roku, po przeprowadzce do Paryża, nawiązała współpracę z pismami „Le Figaro”, „Le Rire” oraz „Ici Paris”. Z ostatnim tytułem powiązany był słynny paryski skandal – na łamach gazety rysowniczka opublikowała serię karykatur Adolfa Hitlera. W wytoczonym przez ambasadę niemiecką procesie zatriumfowała jednak wolność twórcza. Po wybuchu II wojny światowej, została ujęta przez gestapo, podczas ulicznej łapanki w 1942 roku. Więziona początkowo na Pawiaku, trafiła wkrótce do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück, gdzie za przywołane znieważenie Hitlera groziła jej kara śmierci. Po wojnie, artystkę skierowano na rehabilitację, zorganizowaną przez Szwedzki Czerwony Krzyż w Sztokholmie. W 1947 roku wróciła do Polski oraz do zawodu. Powojenna twórczość była tak samo różnorodna jak w okresie międzywojennym – rysowała, ilustrowała książki, projektowała kostiumy i scenografię. Nie mieszkała już wówczas w kolonii Szare Domy, ale w mieszkaniu przy ulicy Władymira Komarowa (obecnie Wołowska) 82/86 b, w lokalu nr 46, gdzie po śmierci artystki zorganizowano muzeum. Jej imię noszą także położone nieopodal działki, na których znajdował się należący do niej ogródek.







Mieczysław Proner

Kształcił się w Warszawie – początkowo na Politechnice, potem na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz we Francji – w Nancy obronił doktorat Recherches sur quelques méthodes de dosages des halogènes dans les composés organiques (Nowa metoda oznaczania chlorowców w związkach organicznych). Był asystentem w Zakładzie Farmakognozji i Botaniki Lekarskiej. Działalność naukowa Mieczysława Pronera obejmowała szerokie spektrum – prowadził badania z zakresu fizjologii roślin i botaniki, publikował artykuły i recenzje kierując jednocześnie „Wiadomościami Farmaceutycznymi”. Pisał prace naukowe z mikrochemii i biochemii roślin lekarskich w trzech językach – polskim, niemieckim i francuskim oraz pracował jako dydaktyk na Wydziale Farmacji Uniwersytetu Warszawskiego i kursach dla średniego personelu medycznego. Dodatkowo redagował artykuły o charakterze popularnonaukowym. Około 1937 roku otworzył przewód habilitacyjny, ale na skutek incydentów antysemickich zrezygnował z pracy naukowej, na rzecz zatrudnienia w przemyśle farmaceutycznym jako kierownik laboratorium w fabryce „Ap. Kowalski” w Warszawie. W 1938 roku został odznaczony brązowym Medalem za Długoletnią Służbę – państwowym odznaczeniem cywilnym nadawanym w II Rzeczypospolitej. Po wybuchu wojny – w stopniu podporucznika – został zmobilizowany, skierowany do Dęblina, potem Garwolina. Trafił do obozu w Szepietówce, następnie w Starobielsku. Prawdopodobnie wiosną 1940 roku został zamordowany w Charkowie. W 2007 awansowany pośmiertnie na stopień porucznika. Żona Mieczysława Pronera, Maria z Asterblumów, przetrwała wojnę po aryjskiej stronie. Była doktorem chemii. Zmarła w Tel Awiwie, w 2009 roku, dożywszy 112 lat jako Maria Pogonowska, zachowując nazwisko przybrane podczas okupacji.
           Mieczysław Proner
           Dzięki uprzejmości Archiwum
           Uniwersytetu Warszawskiego






Stefania Beylin,
fot. Benedykt Jerzy Dorys,
Dzięki uprzejmości IS PAN


Stefania Beylin

Ukończyła filologię polską oraz germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskała stopień doktora. W dwudziestoleciu międzywojennym pracowała przede wszystkim jako tłumacz z języka niemieckiego – opracowany, przez nią wspólnie ze Stanisławem Sawickim w 1931 roku, przekład Baśni Hansa Chrystiana Andersena, wówczas w sześciotomowej edycji, był wznawiany wielokrotnie, ostatnio w 2010 roku. W okresie okupacji ukrywała się, prawdopodobnie razem z siostrą Karoliną Beylin, na Podlasiu. Po II wojnie światowej, w centrum jej zainteresowań artystyczno-literackich pozostawała kinematografia, a historii X Muzy poświęciła kilka publikacji – O cudach, czarach i upiorach ekranu (1957), A jak to było, opowiem... (1958), Na taśmie wspomnień (1962) oraz Nowiny i nowinki filmowe 1896–1939 (1973).




Karolina Beylin

Zdobyła wykształcenie na Uniwersytecie Warszawskim – skończyła filologię polską oraz klasyczną, a rodzimy język stanowił odtąd sukcesywnie doskonalone narzędzie pracy. W 1926 roku obroniła doktorat Życie codzienne w twórczości Bolesława Prusa. Aspekty życia codziennego stały się również tematem, na bieżąco komentowanym w jej imponującym pisarskim dorobku. W okresie dwudziestolecia międzywojennego pracowała jako reporterka oraz redaktorka działu kulturalnego w  Kurierze Polskim, pisała reportaże i recenzje dla Ekspresu Porannego. Posługując się biegle językami angielskim i rosyjskim zaangażowała się w działalność translatorską – tłumaczyła m.in. Charlesa Dickensa (David Copperfield, Wielkie nadzieje i Maksyma Gorkiego (Moje uniwersytety). Podczas okupacji, aresztowana w 1942 roku, uciekła z transportu i ukrywała się – jako Maria Maliszewska – we wsi Frankopol nad Bugiem, znajdując zatrudnienie jako nauczycielka w Białej Podlaskiej. Po II wojnie światowej współtworzyła Express Wieczorny – przez niemal dwie dekady kierowała działem kulturalnym tego czasopisma. Współpracowała z  Przekrojem, pisząc do rubryki Aktualności z myszką. Bohaterem książek jej autorstwa stała się Warszawa – jednak nie współczesna, ale miasto z XIX oraz z początku XX stulecia. Za varsavianistyczne publikacje otrzymała w 1973 roku Nagrodę Literacką m.st. Warszawy.



Siostry Beylin pisały także w duecie, wydając pod pseudonimami Karol Witkowicki, Maria Maliszewska, Dr. Kajot oraz Charles B. Stephen lekkie powieści obyczajowe takie jak Podwójne oblicze (1930), Pacjent dr. Julji (1935), Serca przy biurkach (1935), Fabryka młodości (1936), Głos wielkiej przygody (1936), Sprawa Joanny Dornowej (1936) i Ściśle tajne (1938).

       Karolina Beylin
       J. Olczak-Ronikier „W ogrodzie pamięci“
       Wydawnictwo Znak Kraków 2002







Edward Loth
Dzięki uprzejmości Narodowego
Archiwum Cyfrowego


Edward Loth

Wielokierunkową edukację zdobywał na uniwersytetach w Zurychu (antropologia) oraz Bonn, Getyndzie i Heidelbergu (medycyna), a początki zawodowej kariery związał z Katedrą Anatomii we Lwowie – tu otrzymał stopień doktora habilitowanego, wykładał anatomię prawidłową i topograficzną. Od 1915 roku zaangażował się w tworzenie Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie – z tytułem profesora – kierował Katedrą i Zakładem Anatomii Prawidłowej. Jako naukowiec prowadził szereg badań porównawczych o charakterze interdyscyplinarnym, z pogranicza antropologii, anatomii oraz ortopedii i rehabilitacji. Należał do Legionów Polskich, w latach 1917–1918, pełnił funkcję naczelnego lekarza Polskich Sił Zbrojnych. W roku 1931 opublikował podręcznik Anthropologie des parties molles. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz fińskiej Akademii Nauk. Podczas II wojny światowej prowadził praktykę lekarsk w warszawskim Szpitalu Ujazdowskim, organizując przy lecznicy – jako członek Armii Krajowej – konspiracyjną składnicę lekarską i Zakład Szkolenia Inwalidów. W okresie 1940–1944 zasiadał w Radzie Wydziału Lekarskiego Tajnego Uniwersytetu Warszawskiego oraz wykładał, w konspiracji, anatomię prawidłową. Kierował ponadto Państwową Wytwórnią Protez. Był dwukrotnie więziony na Pawiaku (1939 oraz 1943). Wyróżniał się odwagą i opanowaniem, co przełożyło się na szybką organizację doraźnych punktów sanitarnych. Za waleczność otrzymał order Virtuti Militari V klasy, Krzyż Niepodległości i Krzyż Walecznych, którym został odznaczony czterokrotnie. Zginął w czasie Powstania Warszawskiego w stopniu podpułkownika-lekarza pod gruzami willi na rogu ulic Seweryna Goszczyńskiego i Aleksandra Wejnerta, razem z żoną Jadwigą (także lekarzem) oraz córką Heleną. Pełnił wówczas obowiązki służbowe w punkcie szpitalnym V Obwodu Mokotowskiego Armii Krajowej. W 1996 roku nadano mu tytuł i medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.





Artur Maruszewski
pseudonim „Ksawery”

Pochodził z zamożnej warszawskiej rodziny mieszczańskiej. Odebrał edukację na Krymie, gdzie angażował się w działalność korporacji studenckich oraz przeszedł podstawowe szkolenie wojskowe. Studiował w Kazaniu i Kijowie oraz na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do 5 Pułku Piechoty w I Brygadzie Legionów Józefa Piłsudskiego. W 1916 roku uzyskał awans z podoficera na porucznika. Po odmowie przysięgi wierności cesarzowi Niemiec przez żołnierzy Legionów Polskich, został osadzony w obozie dla internowanych w Szczypiornie, gdzie poznał swoją przyszłą żonę. Lata 1918–1933 to okres rozwoju kariery wojskowej. W tym czasie uczęszczał do Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, pełnił stanowisko szefa Wydziału Mobilizacyjnego Oddziału I Sztabu Generalnego, następnie to samo stanowisko w sztabie Korpusu Ochrony Pogranicza. W 1933 roku przeszedł w stan spoczynku, jednocześnie rozpoczynając błyskotliwą karierę w administracji państwowej. Pełnił funkcje wojewody tarnopolskiego (1933–1935), poznańskiego (1935–1939) oraz wileńskiego (1939). Pracował także w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Wybuch II wojny światowej zastał go w Wilnie (na stanowisku wojewody), gdzie uczestniczył w akcji pośpiesznego ukrywania złota i walut Banku Polskiego przed grabieżą bolszewików. Następnie uciekł do Kowna, skąd przedostał się przez Szwecję i Holandię do Paryża, a stamtąd do Londynu. Pomimo starań o przydział do Polskich Sił Zbrojnych spotykał się z odmową generała Władysława Sikorskiego. Resztę życia spędzi w ubóstwie i niedostatku. Został pochowany na cmentarzu Corstorphine Hill w Edynburgu. Doświadczenia wojskowe zebrał w kilku publikacjach, takich jak m.in. „Ochrona granic w dawnej Polsce i dzisiaj” (Warszawa 1936).

       Artur Maruszewski
       żródło zdjęcia : http://www.ipsb.nina.gov.pl



Tytus Benni
Dzięki uprzejmości Akademii
Pedagogiki Specjalnej
im. Marii Grzegorzewskiej





Tytus Benni

Był synem Hermana Benni’ego, ewangelickiego pastora i nauczyciela języka angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim. Po ukończeniu gimnazjum w Dorpacie (ob. Tartu w Estonii), Warszawie i Halle studiował w Lipsku, Monachium, Hamburgu i Fryburgu. Wykształcenie zdobyte w wielu miastach europejskich wykorzystał później w pracy naukowej prowadząc badania porównawcze nad wymową polską, angielską, niemiecką i francuską. Rozpoczynał jako nauczyciel języka polskiego i łaciny oraz wykładowca języków obcych i fonetyki, w warszawskich szkołach średnich. Od 1915 roku pełnił funkcję sekretarza Komisji Szkół Wyższych, zajmującej się organizacją szkolnictwa wyższego na ziemiach polskich, następnie wszedł w skład Rady Sekcji Oświecenia Publicznego Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego. W 1920 roku został mianowany profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Kierował Katedrą Fonetyki, od 1930 roku Instytutem Fonetycznym, utworzonym w wyniku przekształcenia Seminarium Nauczycieli dla Głuchoniemych. Pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Międzynarodowego Towarzystwa Fonetyki Eksperymentalnej (opracował podstawy naukowe polskiej fonetyki opisowej i eksperymentalnej). Wiele uwagi poświęcił metodologii nauczania głuchoniemych. Opublikował „Czytanie z ust dla ogłuchłych w wieku późniejszym”. W świetle psychologii i fizjologii mowy (1927) – była to jedna z kilkunastu publikacji naukowych poświęconych językoznawstwu, fonetyce i ortofonii. W 1932 roku został mianowany dyrektorem Muzeum Oświaty i Wychowania w Warszawie.





Regina Danysz-Fleszarowa
Dzięki uprzejmości Muzeum
Ziemi Polska Akademia Nauk


Regina Danysz-Fleszarowa

Absolwentka paryskiej Sorbony, gdzie jako pierwsza Polka, uzyskała w 1913 roku tytuł doktora nauk geologicznych, na podstawie rozprawy Étude critique d’une carte ancienne de Pologne dressée par Stanislas Staszic (1806). Żona Albina Fleszara (1888–1916), geologa i oficera Legionów Polskich. W II Rzeczypospolitej pracowała w Ministerstwie Wyznań i Oświecenia Publicznego, w sekcji dokształcającej nauczycieli oraz Państwowym Instytucie Geologicznym jako geolog i bibliotekarz, tworząc księgozbiór liczący finalnie około 35 000 woluminów. Wykładała geografię w Wolnej Wszechnicy Polskiej, podstawy topografii w Związku Strzeleckim oraz pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Rady Głównej Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Wydała osiemnaście zeszytów Bibliografii geologicznej Polski (1920–1939), redagowała foldery turystyczne, wydawane w serii Biblioteka Wycieczkowa oraz czasopismo Ziemia. Przewodniczyła Radzie Polek, czyli utworzonemu w 1924 roku organowi paryskiego Conseil International de Femmes (CIF), promującemu poprawę jakości życia kobiet. W latach 1935–1938 zasiadała w senacie, mianowana przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Podczas II wojny światowej zaangażowała się w konspiracyjną działalność w Instytucie Geologii, gdzie prowadziła bibliotekę, organizowała tajne zebrania bibliotekarzy oraz zabezpieczyła archiwum Związku Bibliotekarzy Polskich. Ponadto – jako członek zarządu konspiracyjnego Stronnictwa Demokratycznego Prostokąt i łączniczka w Komendzie Głównej ZWZ-AK – działała w strukturze Biura Informacji i Propagandy. Kolportowała mapy oraz współpracowała z podziemnymi drukarniami. Pomagała także w ukrywaniu warszawskich Żydów. W 1945 roku, reprezentując Biuro Spraw Kongresowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych, uczestniczyła w konferencji w Poczdamie – jako kartograf współpracowała przy wytyczaniu zachodniej granicy Polski. W latach 1946–48 zasiadała w Radzie Warszawy, do osiągnięcia wieku emerytalnego pracowała w Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk redagując monumentalną Retrospektywną bibliografię geologiczną Polski. Krajoznawcze wyprawy pozostały jej pasją do końca życia – zmarła podczas rejsu statkiem wycieczkowym po Wiśle.







Zygmunt Rudolf
Dzięki uprzejmości Zespołu
Ochrony Powierzchni Ziemi
w Katedrze Ochrony i Kształtowania
Środowiska PW


Zygmunt Rudolf

Ukończył studia na dwóch kierunkach – Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej (z tytułem inżyniera dróg i mostów) oraz na Wydziale Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego. Po uzyskaniu dyplomów w 1922 roku otrzymał stypendium Fundacji Rockefellera, które umożliwiło mu podjęcie studiów na trzecim fakultecie – inżynierii sanitarnej na Uniwersytecie Harvarda w Cambridge. Obronił dyplom oraz rozpoczął prace nad dysertacją doktorską Hydraulic and Operative Features of Mechanical Filtration (nieukończona). Po powrocie do Polski pracował w Ministerstwie Służby Zdrowia. Opracował program kształcenia inżynierów sanitarnych oraz systematycznego wyposażenia polskich miast w urządzenia techniczno-sanitarne. Zatrudniony jako rzeczoznawca, przy Polskim Instytucie Wodociągowo-Kanalizacyjnym i w Biurze Studiów Związku Miast Polskich, sporządzał projekty ustaw i rozporządzeń, określających przepisy techniczno-sanitarne oraz testował nowe metody ochrony wód, powietrza i gleby przed zanieczyszczeniami. Wyniki publikował w artykułach i książkach na temat balneotechniki i ochrony środowiska. Zasiadał w międzynarodowych gremiach organizacji promujących higienę. Wykładał techniki sanitarne na Wydziale Inżynierii Lądowej i Geodezji Politechniki Warszawskiej oraz w Państwowej Szkole Higieny. Podczas wojny został zatrudniony w Głównym Urzędzie Budownictwa w Warszawie, w 1944 roku brał udział w Powstaniu Warszawskim. Doświadczenie zdobyte przed wojną wykorzystał pełniąc po wojnie kilka funkcji – urzędnika państwowego, naukowca i wykładowcy. Był naczelnikiem Wydziału w Ministerstwie Administracji Publicznej w Lublinie, kierownikiem Katedry Techniki Sanitarnej na Wydziale Inżynierii i Geodezji Politechniki Warszawskiej, dyrektorem Departamentu Techniki Urządzeń Komunalnych w Ministerstwie Administracji Publicznej oraz w Ministerstwie Gospodarki Komunalnej w Warszawie. W latach 1953–1955 i 1960–1961 był dziekanem Wydziału Inżynierii Sanitarne i członkiem Senatu Politechniki. W 1987 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej.

Od 1999 roku Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych przyznaje corocznie medal im. prof. Zygmunta Rudolfa za znaczące osiągnięcia w pracy zawodowej.






Kolejne portrety mieszkańców  Szarych Domów już wkrótce

(c)  2020 szaredomy.online
wszystkie prawa zastrzeżone
 
projekt Marta Surowiec
wdrożenie Media 2.