Jan Stefanowicz
architekt nowoczesny


Modernistyczny czyli jaki? Termin wywiedziony z francuskiego oznacza tyle co nowoczesny. Czy istnieje jakiś symboliczny początek polskiego modernizmu? Być może to rok 1926, w którym odbywa sie I Międzynarodowa Wystawa Architektury Nowoczesnej, zorganizowana w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych, dzisiaj Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki. Polscy architekci prezentują oryginały projektów, a ci z zagranicy – fotokopie i zdjęcia. Jan Stefanowicz, projektant Szarych Domów, wystawił tam osiedle dla artystów-plastyków z pracowniami przy ul. Filtrowej 83 w Warszawie oraz szkołę w Siemiatyczach – ten ostatni projekt (jako jedyny) reprodukowano w podsumowaniu wystawy w czasopiśmie „Architektura i Budownictwo”. Stefanowicz ma wówczas 34 lata. 30 Wystawia obok Le Corbusiera, Gerrita Rietvelda, Roberta Mallet-Stevensa oraz młodszych o niemal dekadę Bohdana Lacherta i Józefa Szanajcy czy Szymona Syrkusa z awangardowej grupy „Praesens”. Katalog wystawy opracowuje Lech Niemojewski, mieszkaniec Szarych Domów, (pokolenie Stefanowicza) przy współpracy Jana Najmana, a publikuje go pierwsze polskie awangardowe czasopismo „Blok”.

















































okładka 
„Blok Czasopismo Awangardy Artystycznej”,
źródło: Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa, R.III, 11/1926



konkursy


Kościół Opatrzności Bożej w Białymstoku
Przed 1927 Stefanowicz wziął udział tylko w jednym konkursie, składając w czerwcu 1926 roku indywidualną pracę na projekt Kościoła Opatrzności Bożej w Białymstoku. Zaproponował syme- tryczną monumentalną kompozycję świątyni posadowionej na tarasowym wielopoziomowym cokole. Obiekt założony był na planie heksagonu połączonego z kwadratem. Sześciokątna bryła mieściła nawę główną, zaś po jej bokach przebiegały niskie nawy boczne. Prezbiterium wraz z kaplicą i zakrystią znalazło się w kwadra- towej bryle vis-à-vis portalu wejściowego na osi świątyni. Nawę i prezbiterium przykrywał niski dach pulpitowy, zaś wejście główne flankowały dwie strzeliste dzwonnice na planie sześciokątów. Detale filarów oraz okien miały wyraźnie wertykalny charakter. Projekt zdobył III nagrodę.













Kościół Opatrzności Bożej,
ul. Świętego Rocha, Białystok,
III nagroda w konkursie z 1926 roku

źródło: Architektura i Budownictwo,
8-9/1927





Ministerstwo Robót Publicznych
i Bank Gospodarstwa Krajowego,
Al. Jerozolimskie / ul. Bracka, Warszawa,

współpraca: Stefan Sienicki, Bohdan Pniewski,
III nagroda w konkursie z 1926–27
źródło: Architektura i Budownictwo,
10/1927




gmach BGK
W lipcu 1927 roku trzej architekci zadebiutowali w dobrym stylu – w prestiżowym konkursie na gmach wspólnej centrali Banku Gospodarstwa Krajowego i Ministerstwa Robót Publicznych złożyli dwa osobne projekty, wyróżnione spośród 26 prac, III nagrodą oraz jednym z sześciu zakupów.









Ministerstwo Poczt i Telegrafów,
ul. Królewska 13, Warszawa,
współpraca: Stefan Sienicki,
III nagroda w konkursie, 1928

źródło: Architektura i Budownictwo 
10/1929





więzienie karno-śledcze
Mniej znanym projektem duetu Stefanowicza i Sienickiego była koncepcja nowego więzienia w Łodzi, sporządzona na otwarty konkurs wiosną 1930 roku. Funkcjonalistyczna kolonia ośmiu odseparowanych bloków karnych, połączonych prostopadle do jednego, głównego ciągu komunikacyjnego, uzyskała III nagrodę.

















realizacje




Miejska Szkoła Powszechna w Siemiatyczach
Najwcześniejsze indywidualne realizacje Stefanowicza owiane są pewną tajemnicą, m.in. ze względu na drogę pozyskania samych zleceń, ich datowanie oraz fakt, iż powstały poza Warszawą. Już w styczniu 1926 roku architekt stworzył projekt budynku szkoły powszechnej, która powstać miała w Siemiatyczach przy ul. T. Kościuszki. Symetryczna, funkcjonalna bryła była nawet prezentowana w 1926 roku w prasie architektonicznej, a także w Zachęcie, trafiając potem na strony awangardowego czasopisma „Blok”, relacjonującego wystawę. Co ciekawe, wedle kronik szkolnych, decyzję o budowie podjęto dopiero w listopadzie 1928 roku, sam proces rozpoczęto w roku następnym, a szkołę ostatecznie oddano do użytku 1 września 1936 roku.



Miejska Szkoła Powszechna,
Kościuszki 43, Siemiatycze, 1928-36
źródło: Architektura i Budownictwo
4/1926



Dwa kolejne obiekty również powstały w ośrodku prowincjonalnym, tym razem w Końskich. Na zlecenie magistratu architekt około 1927–1928 roku opracował i zrealizował murowane budynki o funkcji komunalnej: miejską halę targową oraz łaźnię publiczną.


hala targowa w Końskich
Hala przy ul. Piłsudskiego została zaprojektowana na planie kwadratu 24 na 24 metry, składającego się z pól wydzielonych słupami żelbetowej konstrukcji szkieletowej, podtrzymującej pięciopasmowy drewniany dach szedowy o przekroju „zębów piły”. Siatka konstrukcji wydzielała na podłodze przestrzenie indywidualnych murowanych boksów, w czterech rzędach pośrodku hali oraz w pasach wzdłuż trzech ścian zewnętrznych. Piętrowy korpus frontowy przy ulicy ma wyraźny horyzontalny układ pasmow o symetrycznej rytmice pasów okien, nadproży i witryn, przełamanej ciemnym pionem wnęki z wertykalnym oknem klatki schodowej. Elewację wykonano z czerwonej cegły licówki oraz z szarej cegły cementowej. Czerwonym kolorem podkreślono główną oś oraz pasy filarów międzyokiennych pierwszego piętra, zaś nadproża i glify okienne wykonane były z bielonego beton.


miejska hala targowa,
ul. J. Piłsudskiego 33, Końskie, 1927
źródło: Architektura i Budownictwo
1/1928




Dwa kolejne obiekty również powstały w ośrodku prowincjonalnym, tym razem w Końskich. Na zlecenie magistratu architekt około 1927– 1928 roku opracował i zrealizował murowane budynki o funkcji komu- nalnej: miejską halę targową oraz łaźnię publiczną.


łaźnia miejska w Końskich
Powstała najprawdopodobniej wkrótce potem, przy ulicy Łaziennej 8. Budynek na planie odwróconej litery C był jednym z pionierskich przykładów funkcjonalizmu i neoplastycyzmu na polskiej prowincji. Bryła budynku odzwierciedlała funkcjonalistyczne rozplanowanie specyficznego obiektu. Było to najbardziej czytelne w formie narożnej wieży ciśnień, o połowę wyższej od reszty budynku. Wertykalną bryłę w całości wyłożono szarą cegłą cementową. W parterze do narożnika przylegał podcień wejściowy, przykryty niedużym balkonem oraz narożnymi listwami betonowymi, dodającymi obiektowi ekspresyjności. Okładzina z szarej cegły przechodziła ze ścian wieży na płaszczyznę elewacji frontowej w poziomie parteru. Jej masywne pola kontrastowały z detalami betonowych nadproży oraz rzędem dziewięciu malutkich kwadratowych okien z bielonymi glifami.


łaźnia miejska, ul. Łazienna 8,
Końskie, 1928
źródło: Rocznik SAP  29/1928



pawilon Monopoli Państwowych
Najprawdopodobniej w końcu 1928 roku Stefanowicz wziął udział w konkursie na projekt pawilonu Monopoli Państwowych, który stanąć miał w Poznaniu na terenie Powszechnej Wystawy Krajowej w 1929 roku. Architekt zaprojektował parterowy pawilon w stylu okrętowym, na planie trójkąta, zwieńczony w jednym z narożników sześciokondygnacyjną wieżą widokową. O projekcie i samym konkursie wiemy jedynie dzięki wzmianc w II Roczniku SAP w końcu 1929 roku.



pawilon Monopoli Państwowych,
Powszechna Wystawa Krajowa,
Poznań, 1929

żródło: Rocznik SAP



Szare Domy zespół Rakowiecka,
widok od strony ulicy Rakowieckiej

źródło: Architektura i Budownictwo,
2/193129/1928

Rok 1928 był bardzo udany dla Stefanowicza. Architekt zrealizował dwa projekty, które stały się pionierskimi przykładami bloków mieszkalnych o różnej skali, lecz podobnej stylistyce. W przeciągu tego roku ukończona została budowa domu przy Filtrowej 83 dla spółdzielni mieszkaniowej artystów plastyków, zaś w czerwcu projektant wziął udział w konkursie zorganizowanym przez Spółdzielnię Budowlano-Mieszkaniową Urzędników Min. Spraw Wewnętrznych. Udział przyniósł wygraną i realizację dużego zespołu domów na północnym Mokotowie. Realizacja pierwszej kolonii trwała do końca 1929, zaś w latach 1930–32 w tej samej stylistyce powstał również drugi etap osiedla na sąsiedniej parceli. Złożony z powtarzalnych sekcji zespół budynków, który zyskał nazwę Szarych Domów, tworzył nowoczesny kwartał mieszkaniowy z dużym, otwartym podwórzem.



Spółdzielnia Mieszkaniowa Osiedle Artystów Plastyków
Na początku 1929 roku dobiegła końca budowa istotnego projektu, prezentowanego w Zachęcie w 1926 roku – domu spółdzielni mieszkaniowej artystów plastyków przy Filtrowej 83. Ukończony budynek wyróżniał się nowoczesnością pośród akademickich kamienic w sąsiedztwie. Elewacje wyłożone zostały szarą cegłą cementową, z którą kontrastowały zarówno okna jak i detale. Otwory okienne tworzyły powtarzalne pasy na elewacjach bocznych, jak i całkowicie asymetryczne układy otworów o różnych wymiarach w obu ryzalitach narożnych bloku. Pomiędzy polami ceglanymi rozstawione były płyty balkonowe, nadproża okienne i pasy stropów białego koloru, kształtujące horyzontalne akcenty plastyczne.


dom Spółdzielni Mieszkaniowej
Osiedle Artystów Plastyków,
ul. Filtrowa 83, Warszawa, 1925–28

źródło: Album Młodej Architektury
Politechniki Warszawskiej, 1930

blok spółdzielni „Śródmieście”
Najprawdopodobniej w latach 1931–32 powstał jeden z mniej znanych obiektów autorstwa Stefanowicza – blok mieszkalny Spółdzielni Bud-Mieszk. Pracowników Państwowego Monopolu Spirytusowego „Śródmieście”. Modernistyczny blok na planie litery U stanął przy Słupeckiej 4, pomiędzy Poniecką a Odrzykońską. Trójskrzydłowy budynek ukształtował fragment obrzeżnego kwartału o południkowym układzie.

Obserwując obiekt można dostrzec pewne podobieństwa pomiędzy blokiem „Śródmieścia”, a frontowym budynkiem kolonii Szarych Domów, usytuowanym przy ul. Rakowieckiej na Mokotowie. Oba budynki mają podobny układ zabudowy obrzeżnej, w którym dominuje wyższy blok frontowy, flankowany przez niższe skrzydła boczne. Obiekt z Ochoty jest scalony z trzech skrzydeł, zaś przy Rakowieckiej dom frontowy jest wolnostojący. Czteropiętrowy blok stojący przy Słupeckiej również ma główną oś symetrii na elewacji frontowej, do której przylegają dwa piony loggii, zaś dwa boczne skrzydła są symetryczne względem osi podłużnej podwórza. Mieszkania i sekcje domu są powtarzalne i funkcjonalistycznie zaprojektowane, lecz nie mają tak dużych pasmowych loggii oraz bogatych detali z betonu i szarej cegły. Na trzecim piętrze od strony Słupeckiej i Odrzykońskiej wycofana elewacja umożliwiła rozwiązanie pasmowych tarasów przypisanych do lokali. Elewacje bloku na Ochocie przecięte są rzędami okien o różnych wymiarach, tworzącymi powtarzalne sekwencje, podobnie jak na Mokotowie. Blok Spółdzielni „Śródmieście” jest niejako „biedniejszym krewnym” Szarych Domów.



Tani Dom Własny
Podobnie jak szereg innych doświadczonych architektów, Jan Stefanowicz wraz ze Stefanem Sienickim zostali w I połowie 1932 zaproszeni do stworzenia pokazowych drewnianych domów katalogowych na wystawę Tani Dom Własny, zorganizowaną przez Polskie Towarzystwo Reformy Mieszkaniowej na polach Bielan przy dzisiejszej Lesznowolskiej, Cegłowskiej, Karskiej i Twardowskiej. Wśród autorów 21 projektów znaleźli się m.in. Bohdan Lachert z Józefem Szanajcą, Romuald Gutt, Wacław Weker i Lucjan Korngold.


dom nr 13, Lesznowolska 4
Pierwszy z domów projektu Stefanowicza powstał na działce nr 13 (ul. Lesznowolska 4) w ciągu dwóch miesięcy. Piętrowa drewniana kostka o jednolitej zwartej bryle i płaskim dachu miała wymiary 8 na 5 metrów. W środku były tylko cztery pokoj z kuchnią i łazienką, lecz pomieszczenia miały różną wysokość (2,9 oraz 3,5 metra!), dzięki częściowemu obniżeniu płyty parteru. Do wnętrza Stefanowicz zaprojektował we współpracy z Sienickim meble szkieletowo płytowe, wykonane w ich wspólnej pracowni, a także przez firmę Thonet-Mundus.

dom pokazowy nr 13
ul. Lesznowolska 4, Warszawa, 1932
współpraca: Stefan Sienicki

źródło: Dom, Osiedle, Mieszkanie
7-8/1932, 9-10/1932

dom nr 9, Lesznowolska 7
Drugi z prototypowych domków Stefanowicza (obiekt nr 9,  ul. Lesznowolska 7) również powstał przy współudziale Stefana Sienickiego. Budynek wzniesiono w przeciągu miesiąca! Obiekt był przeciwieństwem domu nr 13. Piętrowa asymetryczna bryła powstała na planie czworokąta mierzącego 6,8 na 8 metrów, do którego przylegał zadaszony taras od strony zachodniej, zaś nad wschodnią połową bryły wznosiło się pierwsze piętro o wymiarach 3,6 na 8 metrów. W parterze salon, pokój dzienny, hol i gabinet tworzyły jedną otwartą przestrzeń, do której przylegała kuchnia i łazienka. Na piętrze znajdowały się dwie sypialnie. Również tutaj ściany i zabudowę wnętrz wykonano ze sklejki, zaś pokoje wyposażono meblami drewnianymi projektowanymi i wykonanymi przez Stefanowicza i Sienickiego.



dom pokazowy nr 9
ul. Lesznowolska 7, Warszawa, 1932

źródło: Dom, Osiedle, Mieszkanie
7-8/1932, 9-10/1932


Ekspozycja była otwarta przez miesiąc od 17 września 1932 roku.
Bielańską kolonię odwiedzili najważniejsi dygnitarze, prasa była przychylna idei wystawy, a samych katalogów projektowych sprzedano przeszło 2,5 tys. egzemplarzy. Niestety, długofalowy wpływ wystawy na rozwój budownictwa był znikomy, gdyż w kraju trwał wielki kryzys, pauperyzujący społeczeństwo.






dom własny architekta,
ul. Zakopiańska 12, Gdynia,
projekt: Jan Stefanowicz,

rys. Grzegorz Mika
na podstawie rysunków architekta,
na potrzeby publikacji Szare Domy (2020)


Gdynia



Wielki Kryzys dotykał również wielu młodych twórców nękanych bezrobociem, zabiegających o jakiekolwiek możliwości pracy na państwowych etatach. Mógł to być jeden z powodów, dla którego prawdopodobnie wraz z końcem 1932 roku Jan Stefanowicz wyprowadził się z Warszawy do Gdyni, gdzie objął stanowisko kierownika Oddziału Zabudowy Miasta w Wydziale Technicznym Komisariatu Rządu na m. Gdynię.


dom własny, Zakopiańska 12
Jednym z udokumentowanych projektów architekta, jakie zrealizował w okresie pracy na Pomorzu, był dom własny przy Zakopiańskiej 12 na terenie Działek Leśnych w Gdyni. Willowa dzielnica powstała na stromych zboczach powyżej śródmieścia. Od strony ulicy dom miał dwie kondygnacje, zaś od strony ogrodu trzy, dzięki wykorzystaniu spadku terenu i ulokowaniu wejścia powyżej poziomu parteru. Każdy z poziomów miał inaczej rozplanowany, funkcjonalistyczny układ otwartych wnętrz z dużymi przeszkleniami. Budynek powstał w przeciągu jednego sezon w 1934 roku, lecz niestety współcześnie w jego miejscu stoi całkiem nowy obiekt.



dom własny architekta,
ul. Zakopiańska 12, Gdynia, 1934
projekt: Jan Stefanowicz

źródło: archiwum Macieja Stefanowicza,
wnuka architekta


szpital św. Wincentego
Bryła szpitala ma 55 metrów długości i przy jednolitym gabarycie pięciu pięter tworzyła fragment nowej wielkomiejskiej pierzei ul. Wójta Radtkego. Budynek był zaprojektowany jako plomba, jedynie z elewacją frontową oraz tylną, zwróconą w kierunku południowym. Szkieletowa konstrukcja żelbetowa umożliwiała dowolne rozwiązanie przestrzenne kolejnych kondygnacji, czego wyrazem jest trójczłonowa kompozycja elewacji frontowej. Jej otwory okienne, ich rytmy i podziały odzwierciedlały podział funkcjonalny wnętrza. Część cokołową tworzyło przyziemi z wysokim parterem, połączone w jedną płaszczyznę ciemnym kolorem wyprawy tynkowej. Jej długie pasmo podzielone jest rytmem wąskich okien „strzelnic” na dwóch poziomach; od strony wschodniej rytm przerywa kompozycja zadaszonego portyku i podcienia wejściowego, prowadzącego do holu głównego. Dodatkowo dolne poziomy zostały odcięte od korpusu głównego cienkim pasem gzymsu policzkowego. Nad ciemnym cokołem o surowej fakturze powstały cztery kondygnacje z oddziałami szpitalnymi, wyrażone jednolitymi pasmami gładkiej horyzontalnej elewacji, wypełnionej trójskrzydłowymi podłużnymi oknami oraz ciemnymi filarami międzyokiennymi. Tworzyły one kolorystyczny kontrast z pięcioma jasnymi pasami na fasadzie. Piąte piętro pełniło funkcje techniczne i wieńczyło kompozycję ciemnym poziomym pasem, podzielonym rytmem małych wąskich okien „strzelnic”, nad którymi rozciągała się niska jasna ściana attykowa. Dwa wąskie okienka odpowiadały szerokości jednego dużego okna szpitalnego na dolnych piętrach.





Szpital Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia
św. Wincentego à Paulo, Gdynia, 1936–39
niemiecka pocztówka z okresu okupacji

źródło: serwis Fotopolska.eu



Warszawa



dom bez kantów, wnętrze sklepu
W 1935 roku architekt zaprojektował wnętrze sklepu włókienniczego nieznanej firmy, zlokalizowanego w prestiżowej lokalizacji – w świeżo ukończonym domu Bez Kantów FKW na Krakowskim Przedmieściu przy Królewskiej 2. Jest to jedyny udokumentowany projekt wnętrza sklepowego autorstwa Stefanowicza. Prawdopodobnie nie była to jedyna realizacja tego typu spod ręki architekta, który był m.in. współtwórcą czasopisma „Wnętrze” w latach 30.



sklep włókienniczy,
projekt wnętrza, dom Bez Kantów,
ul. Królewska 2, Warszawa, ok. 1935

źródło: Architektura Wnętrza Sklepu
Detalicznego, Izba Przemysłowo-Handlowa
w Warszawie, 1939



Zespół bloków przy ul. Niemcewicza
Zespół bloków przy ul. Niemcewicza 7/9 był jedną z dwóch sąsiadujących modernistycznych kolonii mieszkaniowych, jakie powstały po podziale w 1936 obszernej wielokątnej parceli pomiędzy Filtrową, Raszyńską i Niemcewicza oraz wytyczeniu nowej „ulicy spekulacyjnej”, Asnyka. Jej wschodnią pierzeję zajęła modernistyczna kolonia ZUS-u projektu Wacława Ryttla, zaś po stronie nieparzystej powstały również modernistyczne domy prywatne (projektu Lucjana Korngolda oraz Romualda Gutta), pomiędzy którymi Stefanowicz zaprojektował plombę z głębokim podcieniem usługowym i wrotami wjazdowymi prowadzącymi na podwórza głównego zespołu bloków jego autorstwa. Kolonia musiała zostać rozplanowana na działce o niesymetrycznym trapezoidalnym kształcie i wymiarach ok 90x100 metrów. Jedyna elewacja uliczna przy Niemcewicza zwrócona była w kierunku północno-wschodnim, zaś od strony Grójeckiej i Filtrowej parcelę otaczały podwórka i oficyny starszych domów. W drugiej połowie 1936 roku powstał projekt budowlany wyróżniający się bardzo oryginalnym rozwiązaniem całego zespołu. Cały budynek ZUS-u składa się z trzech bloków o niemalże identycznych gabarytach. Każdy blok został rozwiązany na planie wydłużonej litery T, przylegającej do Niemcewicza. W podwórzu każda z sekcji posiada oficynę-blok mieszkalny prostopadły do frontonu i zbudowany na planie krzywej – sinusoidy.

Trzy równoległe oficyny mają długość 83 do 88 metrów; pomiędzy nimi powstały dwa duże pasmowe ogrody. Mimo lokalizacji od podwórza, mieszkania w oficynach były równie duże i dobrze wyposażone, co lokale od ulicy. Trzy skrzydła bloku oraz przyległe podwórza tworzą powtarzalny południkowy układ wydłużonego kwartału z dużym otwartym i przewietrzanymi zielonymi dziedzińcami, dwustronnymi mieszkaniami ze wschodnią i zachodnią ekspozycją oraz powtarzalnymi, równoległymi blokami. Od strony ulicy Niemcewicza zabudowa tworzy urbanistyczny monolit, spajający trzy struktury. Identyczne sekcje budynku wypełniają pierzeję ulicy Niemcewicza, kształtując jednolitą funkcjonalistyczną pasmową elewację uliczną o długości 96 metrów.

Każdy z modułów posiada identyczną i symetryczną kompozycję fasady, wyznaczoną osią środkową w postaci „termometru” – okna klatki schodowej przełamującego poziome pasy. Dzięki żelbetowej konstrukcji szkieletowej, w każdej sekcji 12 pionów okiennych wypełnia 2/3 długości elewacji ulicznej. Całkowicie usystematyzowana w swej powtarzalności, pasmowa w układzie i plastyce oraz utylitarna w formie 39-osiowa elewacja frontowa z dwoma typami okien w bloku tak dużego gabarytu mogła uchodzić za podręcznikowy przykład funkcjonalizmu. Partery wypełnione zostały lokalami handlowymi z dużymi witrynami oraz bramami wjazdowymi.

Elewacja frontowa wyłożona została Felzytynem cyklinowanym w kolorze dolomitu, zaś elewacje podwórzowe wyłożono również cyklinowaną wyprawą w kolorze szaro-oliwkowym, imitującą szlifowany piaskowiec.









(c)  2020 szaredomy.online
wszystkie prawa zastrzeżone

wstęp . Katarzyna Uchowicz
architekt nowoczesny . Grzegorz Mika 

projekt Marta Surowiec
wdrożenie Media 2.