Szare Domy | rok bud.1929
kolonia mieszkaniowa
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych



to unikalny na skalę Mokotowa zespół wielorodzinnych budynków mieszkaniowych, wzniesionych w okresie dwudziestolecia międzywojennego, według projektu Jana Stefanowicza.  Tym cenniejszy, bo ocalały z II wojny światowej w niemal nienaruszonym stanie. Jest jednym z niewielu zachowanych fragmentów autentycznej, przedwojennej Warszawy.

Kolonia MSW, wpisana do krajowego rejestru zabytków, pod numerem 1530 A, stanowi przykład warszawskiej architektury funkcjonalnej, nawiązującej w formie i założeniach do wzorów holenderskiego modernizmu.








Szare Domy, ok. 1931
podwórko, zespół Rakowiecka
źródło:Architektura i budownictwo,
1931/2


Ministerstwa Spraw Wewnętrznych


W chwili podjęcia decyzji o powołaniu spółdzielni mieszkaniowej i budowie domów dla pracowników Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, MSW było kluczowym organem sprawowania władzy w II Rzeczpospolitej. Stojący na jego czele minister pełnił jeden z najważniejszych urzędów w państwie. Jego kompetencje obejmowały nadzór nad działalnością władz administracyjnych kraju na szczeblach województw i starostw, a także koordynację prac gabinetu rządu, w wypadku nieobecności Prezesa Rady Ministrów. Podpis ministra MSW na dokumentach państwowych znajdował się tuż pod sygnaturą premiera, co świadczy o odpowiedzialności i randze politycznej tego urzędu.


Osiedle w swoich założeniach, poza funkcją podstawową [mieszkalno-socjalną], miało mieć charakter lokalny i środowisko-twórczy. Służyła temu, zarówno urbanistyka kolonii, jak i odzwierciedlająca rozbudowywaną strukturę departamentów, zbiorowość jej mieszkańców. Na zróżnicowaną zawodowo i społecznie wspólnotę, składali się urzędnicy państwowi różnego szczebla: wojsko, inżynierowie, naukowcy, lekarze oraz artyści. MSW nie było odosobnione w idei sprawowania funkcji ”urzędu opiekuńczego”, dbającego o integrującej swoich pracowników. Na terenie Warszawy powstawał cały szereg kompleksów budowlanych dedykowanych zespołom jednego resortu.





spółdzielnia

19 01 1926

Szare Domy,
widok od ulicy Akacjowej 
źródło: Architektura i budownictwo,
2/1931




spółdzielnia


19 stycznia 1927 roku do rejestru spółdzielni Sądu Okręgowego w Warszawie zostaje wciągnięta kooperatywa o nazwie „Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa Urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z odpowiedzialnością udziałami”.

Powołują ją pracownicy MSW, chcąc zapewnić mieszkania i zaplecze socjalne nie tylko kadrze i urzędnikom centrali Ministerstwa, ale i podległych jej urzędów.




tereny budowlane



Zakupione przez spółdzielnię Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW) tereny budowlane znajdują się na niedawno pozyskanych przez miasto gruntach rolnych, w nowo powstałej dzielnicy Warszawy – na Mokotowie, w pobliżu przyszłej arterii komunikacyjnej N-S11. Spółdzielnia dysponuje dwiema działkami o łącznej powierzchni 12 300,6 m2. Pierwsza z nich przylega bezpośrednio do ulicy Rakowieckiej, biegnąc wzdłuż ulic Akacjowej i Juliana Fałata, aż do nieistniejącej dziś ulicy Wrzosowej. Druga, granicząca z terenem Spółdzielni Mieszkaniowej Najwyższej Izby Kontroli „Odrodzenie”, położona jest prostopadle do ulicy Narbutta, wzdłuż ulicy Łowickiej i przeciwległej strony ulicy Fałata.

1 Trasa N-S stanowiła integralną część urbanistycznego planu rozwoju miasta, realizowanego, w drugiej połowie lat 30, pod hasłem „Warszawy funkcjonalnej”. Miała powstać na przedłużeniu al. Niepodległości i biec przez Śródmieście i Muranów, aż na Żoliborz.







projekt


Projekt kolonii mieszkaniowej autorstwa Jana Stefanowicza, wyłoniony w wyniku konkursu ogłoszonego w 1928 roku przez zarząd spółdzielni pracowników centrali MSW, zakładał budowę dwóch równoległych, nieco przesuniętych względem siebie obiektów, usytuowanych wzdłuż zamkniętych wewnętrznych ogrodowych dziedzińców. Stefanowicz, jako reprezentant awangardowego nurtu warszawskiej moderny, traktuje priorytetowo zoptymalizowanie warunków mieszkaniowych kolonii, której użytkownicy niezależnie od klasy społecznej czy zajmowanego w resorcie stanowiska mają zyskać równoprawny dostęp do przestrzeni i światła. Twórca Szarych Domów w swoim projekcie wykracza poza samą architekturę, tworząc nie tylko komfortowe warunki bytowe, ale i strefę dla demokratycznie integrującej się społeczności nowo powstającego osiedla.






Szare Domy
rysunek zespołu Rakowiecka

od ulicy Wrzosowej
źródło: Architektura i Budownictwo,
2/1931



teza


Koncept Szarych Domów wyraźnie odwoływał się do pięciu zasad architektury doby modernizmu, zinterpretowanych jednak w rozpoznawalnym dla Stefanowicza stylu. Poprzez eliminację wszystkiego, co nie ma funkcjonalnego uzasadnienia, Stefanowicz kreuje unikalną estetykę kolonii MSW, opartą na zwielokrotnieniu form i modułowej powtarzalności elementów architektonicznych. Bryły budynków charakteryzuje geometryczna prostota, a licowane cegłą cementową elewację, niemal całkowita rezygnuje z tynków. Wyraz estetyczny założenia Stefanowicz buduje na kontraście surowej szarej cegły, której kolonia zawdzięcza swoją nazwę, i gładko otynkowanych białych belek nadproży, wnęk i litych balustrad loggii. To ascetyczne rozwiązanie jest do dziś aktualne.








Szare Domy, ok. 1931
podwórko, zespół Rakowiecka
źródło: Architektura i Budownictwo,
1931/2
Dzięki wykorzystaniu najnowszych technik budowlanych Stefanowicz stosuje tzw. wolny plan, który daje właścicielom lokali możliwość samodzielnego kreowania przestrzeni.

W praktyce oznacza to, że wewnętrzne przegrody pełnią tylko funkcję ścian działowych, więc można z nich nawet całkowicie zrezygnować, zaś konstrukcja dwutraktowych kamienic, czyli żelbetowy szkielet składający się z zewnętrznych słupów i podciągów (belek podtrzymujących wolno wiszące stropy) przejmuje funkcję nośną. Jest to innowacyjne i śmiałe rozwiązanie architektoniczne. Wnętrza mieszkań, podporządkowane rygorowi równomiernego doświetlenia każdego z pomieszczeń, cechują wysokie walory użytkowe. Zagwarantowane przez blisko trzymetrową wysokość lokali duże okna zapewniają doskonałe nasłonecznienie. Wychodzące na dwie strony mieszkania mają co najmniej jedną loggię, przestronne pokoje w amfiladzie, widną kuchnię i łazienkę z osobną toaletą.

W przestrzeni kuchennej architekt przewiduje niewielką spiżarnię, potocznie zwaną zimną szafką, z indywidualnym kanałem wentylacyjnym, gwarantującym obniżenie temperatury na tyle, aby
przechowywane we wnękach chłodniczych produkty utrzymywały dłużej świeżość. W mieszkaniach o wyższym standardzie (większy metraż przy takich samych założeniach projektowych) do kuchni przylega służbówka. Rolę garderoby pełnią blendy umożliwiające montaż szaf wnękowych. Ponieważ trzony kuchenne są węglowe, do każdego lokalu przynależy piwnica z niewielkim oknem umożliwiającym wrzucanie opału.









Szare Domy
zespół Rakowiecka,
widok od nieistniejącej dziś
ulicy Wrzosowej
źródło: Architektura i Budownictwo,
1931/2







struktura


Ze względu na brak infrastruktury miejskiej w bezpośrednim sąsiedztwie projekt musi odznaczać się wielofunkcyjnością i uwzględniać budowę zaplecza. Konieczność ta jednocześnie wpisuje się w założenia budownictwa mieszkaniowego doby modernizmu. Na prostokątnych działkach powstają budynki, w których znajdują się łącznie 204 mieszkania. Ponadto kolonia posiadała lokale usługowe oraz tworzące zaplecze socjalno-gospodarcze pomieszczenia wspólnoty. W sumie spółdzielnia liczy pięć zróżnicowanych pod względem kondygnacji i powierzchni mieszkań domów.





budowa etap 1., 2.

1928 - 1929 -1932